Giriş
Bilim insanları, Dünya’nın yer altındaki mikoriza mantar ağının ilk küresel haritasını oluşturdu. 10 Haziran 2025 tarihinde prestijli Nature dergisinde yayımlanan araştırma, bu gizli ağın boyutlarını gözler önüne serdi: Hifalar olarak adlandırılan saç teli kalınlığındaki iplikçiklerden oluşan bu yapının toplam uzunluğu yaklaşık 110 katrilyon kilometre. Bu rakam, Samanyolu ile Andromeda galaksisi arasındaki mesafenin tam 100 katına eşdeğer. Yeraltı mantar ağı, artık yalnızca doğanın gizemli bir unsuru değil; iklim değişikliği ve ekosistem sağlığı açısından bilimin öncelikli gündem maddesi.
Mikoriza Mantar Ağı Nedir ve Nasıl Çalışır?
Mikoriza mantarları, kara bitkilerinin yüzde doksanından fazlasıyla simbiyotik, yani karşılıklı yarar sağlayan ilişkiler kurar. Mantarlar, bitkilerin köklerine yerleşerek oradan toprağın derinliklerine doğru hifalar adı verilen ince iplikçikler uzatır. Bu iplikçikler tipik bir bitki kökünden 100 kat daha incedir. İşleyiş mekanizması etkileyici bir karşılıklılık ilkesine dayanır: Mantarlar topraktan su ve mineralleri emerek bitkiye iletir; bitkiler ise fotosentez yoluyla ürettikleri karbonhidratları mantarlarla paylaşır. Bu iş birliği sayesinde bitkiler, kendi kök sistemlerinin çok ötesindeki besin kaynaklarına erişebilir. Araştırmacılar bu yapıyı zaman zaman “ormanın interneti” olarak da tanımlamaktadır; zira tıpkı internet gibi, geniş bir ağ üzerinden kaynak ve bilgi transferi gerçekleştirir.
Harita Nasıl Oluşturuldu?
Hollanda Ekoloji Enstitüsü’nden (NIOO-KNAW) baş araştırmacı Thijs van der Putten liderliğindeki ekip, dünyadan toplanan 100.000’den fazla saha gözlemini analiz etti. Belgelenmemiş bölgelerdeki ağın dağılımını tahmin etmek için ise makine öğrenmesi algoritmaları devreye sokuldu. Araştırmacılar iki temel çevresel değişken olan sıcaklık ve yağışı kullanarak üç ana mikoriza türünün coğrafi dağılımını modelledi: Arbüsküler mikoriza (AM) mantarları, ektomikoriza (ECM) mantarları ve erikoid mikoriza mantarları. Elde edilen harita, buz örtüleri, yüksek irtifadaki alpin ortamlar ve aşırı kurak çöller dışındaki tüm karasal ekosistemlerde bu ağların varlığını ortaya koydu.
Üç Ana Tür ve Küresel Dağılımları
Araştırma, farklı mikoriza türlerinin iklim koşullarına göre belirgin coğrafi dağılımlar sergilediğini gözler önüne serdi. En eski ve en yaygın tür olan arbüsküler mikoriza mantarları, tropikal ve subtropikal bölgelerde hâkimdir. Ektomikoriza mantarları ise Kuzey Amerika, Avrupa ve Asya’nın yüksek enlemlerindeki kuzey ormanlarında ve ılıman kuşaklarda baskındır. Erikoid mikoriza mantarları daha özelleşmiş bir niş kaplar; asitli toprakların bulunduğu funda arazileri ve bataklık çayırları tercih eder. Bu dağılım haritası, iklim değişikliğiyle birlikte sıcaklık ve yağış rejimlerinin değişmesinin her bölgede farklı mantar topluluklarını nasıl etkileyebileceğini öngörmek açısından kritik bir araç niteliği taşıyor.
İklim ve Karbon Döngüsü İçin Önemi
Mikoriza ağlarının boyutları yalnızca astronomik değil; işlevleri de bir o kadar büyük. Araştırmaya göre bu ağlar, yılda yaklaşık 10 milyar ton karbonu bitkilerden toprağa taşıyarak küresel karbon tutumunda kritik bir rol üstleniyor. Ormanların ve diğer bitki örtüsünün atmosferden CO₂ çekmesini sağlayan başlıca mekanizmalardan biri olarak öne çıkan bu yapının zarar görmesi, iklim krizi üzerindeki olumsuz etkileri derinleştirebilir. Van der Putten’ın vurguladığı gibi, “Mikoriza ağlarını kaybedersek, doğal ekosistemlerimizin çoğunun dayanıklılığını koruyacak temel mekanizmaları da kaybederiz.” Bu nedenle harita, iklim bilimcilere hangi bölgelerdeki fungal biyoçeşitliliğin öncelikli koruma altına alınması gerektiğini gösterecek somut bir kılavuz sunuyor.
Sonuç ve Değerlendirme
